Veilig en aangenaam wonen

Naar een doordacht woonbeleid

De Vlaamse overheid wil het bijkomend ruimtebeslag in Vlaanderen stapsgewijs afbouwen. Tegen 2025 wenste ze de bijkomende aansnijding van open ruimte te beperken tot maximaal 3 hectare per dag. Tegen 2040 mag geen bijkomende open, onbebouwde ruimte meer worden aangesneden. Dit werd vastgelegd in het Beleidsplan Ruimte Vlaanderen (BRV, 2022, ook wel Bouwshift of Betonstop genoemd).

Ironisch genoeg leidde dit tot een reflex om “nog snel te bouwen zolang het nog kan”, waardoor net méér aanvragen voor nieuwe bebouwing in open ruimte werden ingediend.

De Vlaamse Bouwmeester waarschuwt al langer dat een toekomstgericht ruimtelijk beleid niet bestaat uit het verder versnipperen van open ruimte, maar uit zuiniger ruimtegebruik en bouwen binnen bestaande kernen.

Om iedereen aangenaam te laten wonen in Vlaanderen, is een doordacht woonbeleid nodig. Niet zomaar een villa op het platteland of een huisje in het bos, maar gezellige woonkernen met ruimte voor groen en water. We moeten het ruimtelijk beleid (voor wat het waard is) kritisch durven bekijken, want niet elke bouwkavel is vandaag geschikt om te bewonen.

Ruimte voor water

Een doordacht woonbeleid houdt rekening met water.

We hebben in Vlaanderen nood aan meer ruimte voor water en minder beton. In de praktijk zien we net méér beton, en ter compensatie een wadi van strategisch berekende afmetingen, binnen het te bebouwen perceel.

Gebouwen worden nog steeds opgetrokken in watergevoelig gebied. En dan hoopt men dat een wadi en een waterdichte coating (van de fundamenten en/of kelder) simpelweg het probleem zullen oplossen dat door het gebouw en de bijkomende verharding werd gecreëerd.

Water moet de ruimte krijgen om te infiltreren in de bodem. Het volgt altijd de gemakkelijkste weg. Laat dat niet de weg zijn die naar kelders en tuinen lijdt, maar naar de diepere bodemlagen.

In 2024 legde de Vlaamse regering 139 watergevoelige openruimtegebieden (WORG) vast. Goed voor 712 ha aan gebieden met een harde bestemming, die zo watergevoelig zijn dat erin bouwen onverstandig zou zijn.

Maar met goede intenties alleen komen we er niet in Vlaanderen, want nog steeds denken bouwpromotoren niet verder dan de oplevering en verkoop van gebouwen. Er zijn (te) veel van zulke voorbeelden, zoals:

• Een geplande nieuwe verkaveling in Maaseik, pal tegen de Maas, maar nét niet in overstromingszone. Dat het grondwater later misschien tot in de kelders van de bewoners sijpelen zal, lijkt niet van tel …
• Of een woontoren die men wil optrekken pal in overstromingszone (met middelgrote kans op overstroming).
• Recent nog zagen we een aanvraag voor een woontoren in Hasselt, met parkeergarage in overstromingsgebied. Wie gaat die auto’s vergoeden bij waterschade?

Hoe lang is bouwen in watergevoelig gebied nog verzekerbaar?

Landbouwgebruik

Tussen de woningen in een plattelandsdorp liggen nog veel akkers en graslanden als kleine eilandjes open ruimte. Deze hebben meestal de bestemming ‘wonen’ (rood op het gewestplan), maar zijn in de praktijk in landbouwgebruik. Het volbouwen van deze percelen betekent minder grond in effectief landbouwgebruik, maar ook het landelijke karakter van de woonzone (in de praktijk, ongeacht wat er op papier staat) gaat deels verloren.

Zo zagen we in 2025 een verkavelingsaanvraag voor zo’n 2 ha binnengebied dat in landbouwgebruik was. In een nota pleitten we ervoor dat men ook binnen juridisch vergunbare plannen oog blijft houden voor ruimtelijke kwaliteit, open ruimte en landschappelijke integratie. Soms kan het bewust niet-volbouwen van een deel van het terrein, of het bewaren van een groene, (deels) agrarisch beheerde zone binnen een verkaveling, bijdragen aan de leefkwaliteit en het karakter van een landelijk woongebied. Deze concrete aanvraag werd nadien stopgezet. We hebben niet gevraagd naar de reden van stopzetting…

Moeten alle akkers en weilanden in woonzones volgebouwd worden?

Ruimte om te leven

Landelijk wonen of wonen in een dorp of stadsrand is meer dan alleen een (half)open bebouwing. Het betekent ook voortuinen, zijtuinen en hier en daar een open plek in de straat. Dat kan een akker zijn, of een weiland (met of zonder paarden). Dat kan ook een bos zijn. Hoe leuk is het niet om ’s morgens of ’s avonds een blokje om te wandelen en een bospaadje op je route te hebben? Een bosje is ook een plek waar kinderen kunnen ravotten.

Terwijl er in woonkernen, en vooral in steden, meer en meer aandacht is voor (openbaar) groen en een open plek als bijvoorbeeld ontmoetingsruimte, lijkt in de meer landelijke woongebieden de drang te bestaan om echt álles vol te bouwen.

Zo zijn buurtbewoners in Zutendaal niet opgezet met een nieuw verkavelingsproject (aangevraagd in 2025). Nu is dat gebied nog bos, straks staan er woningen. Het oorspronkelijke project had een hoge bouwdichtheid, waarbij privacy en ademruimte in het gedrang kwamen. Een aangepaste versie is alvast toegeeflijker.

Hamont-Achel plant een nieuwe industriezone op een plek met bestemming landbouw. Buurtbewoners kijken straks niet meer uit op een weidse akker, maar op een groot industriegebouw afgeschermd door bomen en struiken. Deze groenbuffer kan je zien als iets positiefs. Meer groen is toch goed? Maar hij dient in praktijk vooral als afscherming van nog meer beton.

Een woonkern is meer dan beton en baksteen. Het is leefruimte, de plek waar je leeft.

Verplaatsen of vervangen

Soms ligt of staat er iets in de weg dat toch niet verloren mag gaan. Op verkavelingsplannen en in bouwvergunningen worden bijvoorbeeld bomen aangeduid als ‘te behouden’. Maar niet zelden worden deze bomen alsnog via een aparte vergunning gekapt. Of overleven ze de bouwwerken vlak bij de stam en de wortels niet. Deze (vaak oude) bomen worden eventueel gecompenseerd, door ergens anders nieuwe, piepjonge boompjes aan te planten.

Zo zagen we in een verkavelingsdossier dat er een historisch permanent grasland bewaard moest blijven. Dit lag in de zone die in het verkavelingsplan aangeduid was als ‘natuurlijke overstromingszone’, die eerst nog verlaagd moest worden. Het plan: de toplaag afgraven en bewaren, een laag afgraven om het reliëf aan te passen, en vervolgens de toplaag terugplaatsen. Toen we dit lazen, moesten we toch even onze wenkbrauwen fronsen. We vragen ons oprecht af of zoiets wel kans op slagen heeft.

Wonen in het groen is populair, maar wat als de bomen eerst gekapt moeten worden om het bouwproject te realiseren? De nieuwe aanplant heeft decennia nodig om het ideaalbeeld van het reclamebeeld te benaderen.

Natuur is geen meubilair of decor.

Onbenut?

Een bouwgrond zonder woning vervult op papier niet haar functie ‘wonen’, maar is zelden een nutteloos stukje grond. Het is een paardenweide waar grootouders graag met de kleinkinderen naartoe wandelen, een maïsakker die een rol speelt in de productie van dierenvoeding, een verscholen stukje groen waar vogels leven of een bosje waar je ’s avonds met de hond gaat wandelen.

Deze ‘onbenutte’ bouwplaatsen hebben wel degelijk hun nut! Het is open ruimte, ademruimte, (be)leefruimte. Hetgeen wat de (woon)omgeving aangenaam maakt.

Zeker bij grootschalige bouwprojecten en verkavelingen is zo’n (semi)publieke groene ruimte iets waar meer en meer rekening mee gehouden wordt.

Dus, hoewel compacter gaan wonen noodzakelijk is, pleiten we ervoor om niet álles vol te bouwen.

Meer lezen?

Limburgse Milieukoepel vzw in de bres voor Achelse landbouwgrond

De Vlaamse regering maakt letterlijk ruimte voor water. Maar is het genoeg?

Bekijk ook de interactieve kaart met onze interventies binnen milieuvergunningsaanvragen in 2025.